Nazwa wsi pochodzi od słowa budzisko, czyli buda, szałas, lepianka.[1] Właśnie w tych prymitywnych domach zamieszkiwali chłopi zajmujący się pozyskiwaniem różnych bogactw leśnych. Tutaj mieszkali robotnicy pozyskujący rudę żelaza. Prezentowana niżej mapa z 1839 roku pokazuje okres powstawania osady, zaznaczono na niej zabudowania kopaczy rud żelaza oraz większe skupisko domów we wschodnim krańcu wsi. Wokół rozrzucone w lasach były jeszcze inne niewielkie osady leśne, takie jak: Motulka, Suchy Grąd, Kobyli Kąt, Budy oraz zabudowania strażników leśnych (Strzelec). Jak widać, w tamtym okresie pełno było tu lasów, które później w większości wytrzebiono. Owe obszary leśne należały do dóbr krasnoborskich (sztabińskich).

Z czasem znaczenie pozyskiwania rud żelaza zmalało. W połowie XIX wieku osada Budziski liczyła sześć domów, a jej mieszkańcy zajmowali się głównie wypalaniem węgla drzewnego.[2] W czasie uwłaszczenia ziemi dworskiej w połowie XIX wieku powstało tutaj 8 gospodarstw na 239 morgach ziemi.[3] W 1900 roku notowano nadal 8 domów oraz 78 mieszkańców, wioskę włączono do gminy Sztabin.[4]

W okresie międzywojennym była to niewielka wioska, w 1921 roku naliczono tu 12 domów i 72 mieszkańców.[5] W latach trzydziestych przeprowadzono scalenie gruntów wsi. W archiwum w Suwałkach zachowały się szczegółowe dane z opisami gospodarstw.[6]

Dębniaki (część wsi Budziski)

Na mapie z 1839 roku można zobaczyć niewielką osadę o nazwie Budy, która w tym czasie składała się zaledwie z jednego domu. Na mapie z okresu międzywojennego zwano ją już Dębniaki, w tym czasie składała się z dwóch domów.

Osiniaki (część wsi Budziski)

Brak danych z okresu sprzed II wojny światowej.


[1] Nazwy miejscowe...., tom I, s. 437.

[2] Ryżewski G, Dzieje obszaru gminy Sztabin od czasów najdawniejszych do współczesności, Białystok-Sztabin 2002,  s. 34.

[3] Słownik Geograficzny...., tom XII, s. 48.

[4] Tamże, tom XV/1, s. 265.

[5] Skorowidz miejscowości....., s. 6.

[6] 63/33/0/33 [...]scalenie gruntów wsi Budziski gminy Sztabin [korespondencja, wykazy gospodarstw, opis obszaru, protokoły, orzeczenia]; 1934-1934, hasła indeksu: Budziski, opis: poszyt; ; ; ; polski; s.169; ; ; Księga kontroli Nr 98 K.R.-88/Z 13 117;

Niegdyś cały teren obecnej gminy pokrywały lasy. W tym terenie wyróżniano Puszczę Perstuńską oraz mniejsze puszcze: Jaminy i Krasnybór. W Puszczy Perstuńskiej oraz innych lasach książęcych rozdawano chłopom i szlachcie wchody sianożętne oraz wchody bartne. Oznaczało to prawo korzystania przez chłopów z okolic Grodna i z nad Niemna z łąk i barci puszczańskich. Największe nadania w tutejszych puszczach otrzymali Wołłowiczowie.[1] Jedna ze wsi nad Niemnem należąca do tego rodu zwała się Bala – to właśnie tamtejsi chłopi użytkowali przez wieki tutejsze łąki nad Lebiedzianką.[2] Być może już wtedy powstały tu pierwsze chaty oraz szopy na siano użytkowane czasowo przez chłopów. Ten obszar zaczęto nazywać Balinką, czyli małą Balą.[3]

Stałe osadnictwo notowane jest tutaj w pierwszej połowie XVIII wieku, w ramach dóbr królewskich powstał tu folwarczek nazwany Balinką. Pierwszych danych o stałej osadzie dostarczają dokumenty biskupstwa wileńskiego z 1744 roku, gdzie zapisano ją jako Balinkę.[4]

Obok folwarku powstała też niewielka osada osoczników (strażników leśnych), która strzegła tak zwanej kwatery balińskiej, jest ona notowana w połowie XVIII wieku.[5] Należała do leśnictwa bobrzańskiego. Osocznicy uposażeni byli w niewielkie działy ziemi. W 1789 roku tutejsza osada strażników leśnych składała się z 3 domów z 14 mieszkańcami.[6]

Mapa Królestwa Polskiego z 1839 roku (skala 1: 126 000)

Domy osoczników nie były skupione w jednym miejscu, co można dokładnie zobaczyć na prezentowanej powyżej mapie Królestwa Polskiego z 1839 roku. Zaznaczono tam przynajmniej dwa skupiska domów strzelców, czyli strażników leśnych, znajdowała się tutaj siedziba leśniczego. Obok istniał niewielki rządowy folwark.

W 1827 roku w tej miejscowości naliczono 8 domów i 43 mieszkańców, stanowiła ona własność rządową.[7] Według danych ze Słownika Geograficznego z 1880 roku była to wieś
w gminie Sztabin i parafii Krasnybór. Siedzibę miało tutaj leśnictwo balińskie, które dzieliło się na trzy straże: Żyliny, Balinka i Rudawka.[8]

Przełom XIX i XX wieku to intensywny czas rozwoju miejscowości, wycinano coraz większy obszar lasów pod przyszłe pola i domy. W 1921 roku Balinka liczyła już 31 domów
i 165 mieszkańców, dwóch z nich podało wiarę prawosławną.[9]

W okresie międzywojennym nie istniało w tej wsi powszechne szkolnictwo, źródła wspominają tylko o prywatnej szkole w 1939 roku.[10]

Brzozowe Grądy osada i leśniczówka

Brzozowe Grądy zostały zamieszkałe na początku XX wieku. Na prezentowanych niżej mapach z okresu międzywojennego (rok 1930) można zauważyć gajówkę w pobliżu leśnego wzniesienia.

Wojskowa mapa z 1930 roku (skala 1: 100 000)


[1] Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa powiatu augustowskiego od XV do XVIII wieku, [w:] Studia i materiały do dziejów pojezierza augustowskiego, Białystok 1967, s. 63-64.

[2] Tamże.

[3] Nazwy miejscowe Polski, pod red. K. Rymuta, Kraków 1996-2005, tom I-VI, tom I, s. 65.

[4] Tamże.

[5] Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa...., s. 248.

[6] Tamże,  s. 277.

[7] Tabella Miast, Wsi, Osad Królestwa Polskiego z wyrażeniem ich położenia i ludności Tom I i II, Warszawa 1827, tom I, s. 9.

[8] Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Wawelskiego. Tomy I-XIV. tom I, s. 87-88.

[9]Skorowidz miejscowości Rzeczpospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dnia 30 IX 1921 roku, województwo białostockie,. Warszawa 1925., s. 6.

[10] Jemielity W, Szkoły powszechne w województwie białostockim w latach 1919-1939, Łomża 1991, s. 20.

Wioskę Cisów wspomniano, kiedy to w 1598 roku zakładano parafię w Krasnymborze, liczyła ówcześnie 15 włók gruntów.[1] W końcu XVI wieku założył ją Adam Iwanowicz Chreptowicz. Jednak wieś nie utrzymała się długo, być może podczas zarazy z 1627 roku osada zupełnie opustoszała. Pola zostały zajęte przez folwark o tej samej nazwie. Do pracy w folwarku zobowiązano kmieci ze wsi Kamień.[2] Gdy w 1650 roku zmarł Eustachy Chreptowicz, jego majątek przejął syn Stanisław – wśród odziedziczonych dóbr wymieniono też folwark Cisów[3].

W 1683 roku folwark nadano zakonowi dominikanów, spisano wtedy jego stan. Istniał tu dwór z piecem i trzema szklanymi oknami, notowano też zabudowania gospodarcze, które w tym czasie były stare i zaniedbane. We wcześniejszych latach był też niewielki browar.
W następnych latach folwark Cisów wrócił pod władzę Chreptowiczów stając się ich główną siedzibą w dobrach krasnoborskich. Opis miejscowej parafii z 1784 roku wspomina: Cisow: dwór JW. JPana Chreptowicza na zachodzie letnim mila mała[4].

W czasach Karola Brzostowskiego Cisów stał się jego główną siedzibą. W latach dwudziestych XIX wieku wybudował tutaj nowy dwór, zachowany do dziś. Miejscowy folwark był centrum administracyjnym dóbr Brzostowskiego. Hrabia dodatkowo wybudował tutaj browar i fabrykę wódek gatunkowych. Tutaj też miała swoją siedzibę kasa pożyczkowa, tak zwany lombard wiejski. Na dogodnych warunkach mieszkańcy dóbr sztabińskich mogli zaciągać pożyczki na swoje cele.[5] Jednak stałych mieszkańców było niewielu. W 1827 roku w tej miejscowości notowano zaledwie 3 domy mieszkalne z 19 mieszkańcami.[6] Wokół dworu i zabudowań gospodarczych rozciągały się pola folwarczne.

W końcu XIX wieku był to folwark w dobrach sztabińskich, w 1880 roku liczył 8 domów i 39 mieszkańców. Miejscowość należała do gminy Sztabin i parafii Krasnybór.[7] Przed I wojną światową zadłużony folwark Cisów przejął Bank Włościański, który rozpoczął parcelacje gruntów folwarcznych. Na części rozparcelowanych pól folwarcznych osiedlili się tak zwani koloniści, dlatego takie miejscowości zwano koloniami. Grunty zostały wymierzone, wytyczono drogi, równe działki, nowe budownictwo było rozproszone. Taką typową kolonię można odnaleźć na mapie wojskowej z okresu międzywojennego.

Po I wojnie światowej nadal istniał okrojony folwark cisowski. W 1919 roku folwark Cisów liczył 117 mórg, w tym 50 mórg ziemi ornej, 60 mórg łąk i pastwisk. Grunty te były dzierżawione przez włościan, głównie z Podcisówka[8].

Cisów kolonia w 1921 roku liczyła 12 domów i 78 mieszkańców, miejscowość należała do gminy Sztabin[9]. W okresie międzywojennym działała tutaj olejarnia należąca do W. Piegiela.

Na tej mapie (skala 1: 100 000) widać typową wioskę kolonijną powstałą w ramach parcelacji gruntów.


[1] Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa...., s. 157.

[2] Ryżewski G, Dzieje....., s. 35.

[3] Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa..., s. 200.

[4] Wernerowa W, Rękopiśmienne opisy parafii litewskich z 1784 roku opracowała Wiesława Wernerowa, Białystok 1994, dekanatyaugustowski i knyszyński,  s, 72.

[5] Ryżewski G, Dzieje...., s. 163.

[6] Tabella miast i wsi....., tom I, s. 77.

[7] Słownik Geograficzny...., tom I, s. 707.

[8] Ryżewski G, Dzieje....., s. 216.

[9] Skorowidz miejscowości....., s. 6.

W 1712 roku dzierżawcą królewskiej Puszczy Jaminy został Jerzy Stanisław Sapieha, zdolny administrator, ale też zakała swojej magnackiej rodziny.[1] Za czasów Sapiehów, którzy zarządzali tymi terenami do lat siedemdziesiątych XVIII stulecia, założono wiele nowych wsi – między innymi Czarniewo. W 1760 roku notowano tutaj 4 włóki ziemi ornej i 7 gospodarzy[2]. Według dokumentach na wschodzie wsi w miejscu zwanym Jordyka lub Piaski istniała niegdyś dworska karczma.[3] Okres między 1760 a 1780 rokiem to czas bardzo intensywnego rozwoju miejscowości. W 1780 notowano już 22 gospodarzy odrabiających pańszczyznę własnymi sprzętami. W kilka lat później wioska liczyła 23 domy i 96 mieszkańców.[4]

Od 1795 roku była to wieś rządowa, w 1827 roku liczyła 31 domów i 167 mieszkańców. Czarniewo należało do dóbr rządowych Łabn, następnie do dóbr Adamowicze, również rządowych. W 1836 roku wioska liczyła 968 mórg ziemi ornej.[5] W 1880 roku Czarniewo miało 36 domów, ale tylko 99 mieszkańców. Należało do gminy Dembowo i parafii Jaminy. W ówczesnym opisie napisano „leży na wzgórzach nad błotami rzeki Biebrzy”.[6] Warto zauważyć, że wioska leżała tuż na granicą z Cesarstwem Rosyjskim.

Przełom XIX i XX wieku to czas intensywnego rozwoju tej miejscowości, w 1911 roku notowano już 318 mieszkańców (158 mężczyzn i 160 kobiet)[7].

W końcu I wojny światowej Polacy organizowali pod okupacją niemiecką tajną Polską Organizację Wojskową, ta paramilitarna organizacja broniła ludności przed wojskami niemieckimi. Nieraz dochodziło do starć z Niemcami, tak jak pod Czarniewem w końcu okupacji niemieckiej.[8]

W czasie spisu powszechnego z 1921 roku naliczono 45 domów i 254 mieszkańców. Cała gmina Dębowo była czysto polska, wszyscy mieszkańcy gminy podali narodowość polską i wiarę katolicką, z wyjątkiem dwóch prawosławnych mieszkańców Dębowa (jeden z nich podał narodowość rosyjską).[9] W 1921 roku utworzono jednoklasową szkołę powszechną z liczbą 44 uczniów, jednak już rok później szkoła upadła[10].

Rogowo

W XVIII wieku przeprowadzono wielkie wyręby w dawnej Puszczy Jaminy, większość lasów została wykarczowana, powstały nowe osiedla. Na zachód od Czarniewa zachował się las zwany Rogowo. Na przełomie XIX i XX wieku powstała tutaj leśniczówka, jest notowana w spisie powszechnym z 1921 roku, liczyła 1 dom i 4 mieszkańców[11].

Las Rogowo i Czarniewo na mapie wojskowej z 1930 roku (skala 1: 100 000)


[1] Ryżewski G, Dzieje...., s. 107.

[2] Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa...., s. 271.

[3] Wiśniewski J, Dzieje...., s. 270.

[4] Tamże.

[5] Ryżewski G, Dzieje....., s. 112. .

[6] Słownik Geograficzny....., tom I, s. 748.

[7] Ryżewski G, Dzieje.... s .115.

[8] Ryżewski G, Dzieje....., s. 204.

[9] Skorowidz....., s. 2.

[10] Jemielity W, Szkoły powszechne...., s. 16.

[11] Skorowidz miejscowości...., s. 2.

Czarny Las znany był już w XVI wieku, lecz początkowo był to ostęp leśny.
W ostępach takich nie wolno było przebywać ludziom, jedynie strażnicy leśni mieli tam prawo wstępu. Były to ostoje dzikiej zwierzyny. Przynależność tego ostępu stała się obiektem sporów urzędników królewskich i Chreptowiczów z Krasnegoboru. Chreptowicze wybudowali tutaj piłę, czyli tartak i masowo ścinali oraz przerabiali drewno. Szło ono nawet na dwór królewski. Chreptowicze posiadali list króla Zygmunta Augusta z 28 III 1566 roku, w którym król nakazywał dostarczenie drewna na dwór z Czarnego Lasu nad Biebrzą.[1] Jednak obszar tej okolicy ostatecznie nie został włączony do dóbr krasnoborskich, należał do lasów królewskich.

W czasach rządów Konstancji Butlerowej (dzierżawczyni) w Puszczy Jaminy (1661-1682) powstało tu wiele nowych osad, w tym również wieś Czarny Las, która początkowo dzieliła się na dwie części Siedlisko i Lipowe. W 1700 roku działy ziemi posiadali tutaj Stanisław Reszka (1 włóka) oraz Ostrowski i Kunda (w sumie 1 włóka)[2]. W 1703 roku, korzystając z wojny domowej, Puszczę Jaminy przejął Kazimierz Krzysztof Sienicki, stronnik Stanisława Leszczyńskiego.[3] W 1709 roku Sienicki dostał się do niewoli rosyjskiej i dzierżawcą został Kasper Dewicz, który kontynuował akcję osiedleńczą (patrz Jaminy). W 1712 roku Puszczę Jaminy przejęła rodzina Sapiehów. Podczas przekazywania tego majątku w Czarnym Lesie uprawiano prawie 4 włóki ziemi. Jednak w następnych latach wieś podupadała. W 1760 uprawiano zaledwie 1 i ¼ włóki z 3 gospodarzami. Dopiero w następnych latach wioska znowu się odrodziła. W 1780 roku naliczono już ponad 2 włóki uprawianej ziemi oraz 6 gospodarzy. W kilka lat później stało we wsi 6 domów z liczbą 24 mieszkańców.[4]

Po 1795 roku Czarny Las, podobnie jak cała dawna Puszcza Jaminy, stała się dobrem rządowym, kolejnych rządów w Polsce: rządu pruskiego (1795-1807), rządu Księstwa Warszawskiego (1807-1815) i wreszcie Królestwa Polskiego. Dobrami rządowymi zarządzała Komisja Skarbu Królestwa Polskiego. W 1827 roku notowano tutaj 10 domów i 58 mieszkańców.[5] Czarny Las należał do dóbr rządowych Łabno, następnie do dóbr Adamowicze (od 1836 roku), w tym czasie wioska liczyła 209 mórg ziemi uprawnej[6].

Opis miejscowości z 1880 roku informuje: wieś, powiat augustowski, gmina Dembowo, parafia Jaminy. Liczy 10 domów i 91 mieszkańców[7]. Do czasu I wojny światowej liczba ludności zwiększała się, w 1911 roku notowano tutaj 125 mieszkańców.[8]

Spis powszechny z 1921 roku informuje o 14 domach i 91 mieszkańcach tej wsi, należała do gminy Dębowo.[9]


[1] Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa...., s. 156.

[2] Tamże,  s. 203.

[3] Tamże.

[4] Wiśniewski J. Dzieje..... ,s. 271.

[5] Tabella....., tom I, s. 83.

[6] Ryżewski G, Dzieje...., s. 112.

[7] Słownik Geograficzny....., tom I, s. 767.

[8] Ryżewski G, Dzieje.... s .115.

[9] Skorowidz miejscowości...... ,s. 2.

Miejscowość o nazwie Dębowo istniała już w końcu XVIII wieku, pierwsze dane o niej pochodzą z 1784 roku. W tym czasie informuje się o dwóch chłopach ziemianach (płacących czynsz) w Dębowie, wieś była bardzo trudno dostępna (wieś niedostępna, otoczona błotami)[1]. Miejscowość należała do dóbr rządowych tuż przy granicy z Cesarstwem Rosyjskim. Jej znaczenie wzrosło wraz z budową Kanału Augustowskiego, powstała tutaj jedna ze śluz, lecz nie wpłynęło to znacząco na rozwój miejscowości. Później stała się siedzibą gminy o tej nazwie, jednak siedzibę przeniesiono wkrótce do Jamin. Ówcześnie nazwę pisano jako Dembowo.

Okolice Dębowa na mapie z 1839 roku.

W 1827 roku wioska liczyła 3 domy i 17 mieszkańców W końcu XIX wieku mieszkało tutaj 69 osób w 4 domach[2]. Gmina Dembowo liczyła w 1882 roku 2 990 mieszkańców, miała 1 1685 mórg obszaru. W skład gminy wchodziły: Czarniewo, Czarny Las, Dębowo, Jaminy, Jasionowo, Jazewo, Kopytkowo, Klonowo, Lipowo, Łubiane, Mogilnice, Polkowo i Wrotki.[3]

Według danych ze spisu powszechnego z 1921 roku Dębowo dzieliło się na wieś i osadę, w sumie istniało tutaj 5 domów z prawie 50 mieszkańcami[4].


[1] Nazwy miejscowe...., tom II, s. 341, Wiśniewski J, Dzieje..., s. 270.

[2] Słownik Geograficzny....., tom II, s. 28.

[3] Tamże.

[4] Skorowidz miejscowości..... ,s. 2.

Miejscowość Ewy została założona na początku XIX wieku na ziemiach dóbr sztabińskich. Niewątpliwie nazwa nawiązuje do imienia Ewy z Chreptowiczów, żony Michała Brzostowskiego ojca Karola. W 1827 roku notowano tutaj 8 domów z 45 mieszkańcami.[1] Wielkość miejscowości nie zmieniała się zbyt szybko. W 1864 roku mieszkało tu 10 rodzin, tyle zostało uwłaszczonych na 228 morgach ziemi.[2] W kilkanaście lat później notowano tutaj zaledwie 7 domów i 73 mieszkańców[3]. Według danych ze spisu powszechnego z 1921 roku w tej wsi było 10 domów i 42 mieszkańców. Miejscowość należała do gminy Sztabin.[4]

W latach 1926-1933 przeprowadzono tu scalenie gruntów, w suwalskim archiwum zachowały się opisy poszczególnych gospodarstw[5].

Podgórze (część wsi Ewy)

Podgórze powstało najpóźniej w latach pięćdziesiątych XIX wieku, występuje wraz z Ewami wśród wsi uwłaszczonych przez Karola Brzostowskiego na mocy jego testamentu.[6] Założono tutaj 4 gospodarstwa na 30 morgach ziemi[7]. Podgórze, według danych z 1921 roku, liczyło 3 domy i 17 mieszkańców. Miejscowość miała status osady.[8] W latach 1926-1933 nastąpiło scalenie gruntów wsi – w tym samym czasie, co w Ewach.[9]


[1] Tabella miast i wsi....., tom I, s. 117.

[2] Słownik Geograficzny....., tom XII, s. 48.

[3] Tamże, tom II, s. 364.

[4] Skorowidz miejscowości....., s. 6.

[5] 63/33/0/38 [Scalenie gruntów wsi Ewy gminy Sztabin - korespondencja, wykazy uczestników, opis obszaru, protokoły posiedzeń, orzeczenia, deklaracje]; 1926-1933

[6] Ryżewski G, Dzieje...., s. 167.

[7] Słownik Geograficzny..... ,tom XII, s. 48.

[8] Skorowidz miejscowości....., s. 6.

[9] 63/33/0/38 [Scalenie gruntów wsi Ewy gminy Sztabin - korespondencja, wykazy uczestników, opis obszaru, protokoły posiedzeń, orzeczenia, deklaracje]; 1926-1933 hasła indeksu: Ewy opis: poszyt; ; ; ; polski; s.178; ; ; 28;

W dawnych czasach granice między różnymi majątkami ziemskimi wyznaczano usypaniem kopców. W miejscu wsi istniał właśnie taki Kopiec, w pobliżu w pierwszej połowie XVIII wieku powstała niewielka wieś o tej nazwie. Jest notowana po raz pierwszy w 1744 roku.[1] Leżała na ziemiach spornych między Skarbem Państwa i majątkiem Chreptowiczów, ostatecznie przejęli je Chreptowiczowie. W 1789 roku ta osada liczyła zaledwie 2 domy mieszkalne.[2] Kopiec wymienia też opis parafii krasnoborskiej z tego okresu.[3]

Była to bardzo maleńka osada, w 1827 roku notowano tutaj zaledwie 2 domy i 13 mieszkańców[4]. W latach trzydziestych XIX stulecia rozpoczął się gwałtowny rozwój wsi, na prezentowanej niżej mapie widać już więcej niż dwa zabudowania. U ujścia Olszanki do Netty istniała ówcześnie karczma o nazwie Kopiec przy trakcie drogowym.

Rozwój miejscowości wiązał się z szybkim rozwojem dóbr sztabińskich, do których należała ta wieś. W czasie uwłaszczenia ziemi dworskiej powstało tutaj 57 gospodarstw na 585 morgach ziemi.[5] Według opisu miejscowości z 1884 liczyła ona 41 domów i 216 mieszkańców. Należała do gminy Sztabin i parafii Krasnybór[6].

Spis powszechny z 1921 roku wymienia łącznie Kopiec i Kopczańskie Budy. Obie miały w sumie 48 domów i 255 mieszkańców[7]. W Kopcu dopiero w latach 1933-1937 przeprowadzono komasację gruntów[8].

Kopczańskie Budy (część wsi Kopiec)

Kopczańskie Budy są wymienione w czasie spisu powszechnego z 1921 roku. Wieś została też umieszczona na mapie wojskowej z 1930 roku.


[1] Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa...., s. 243.

[2] Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa...., s. 244.

[3] Wernerowa W, Opisy......, s. 72.

[4] Tabella miast i wsi....., tom I, s. 225.

[5] Słownik Geograficzny...., tom XII, s. 48.

[6] Tamże, tom IV, s. 380.

[7] Skorowidz miejscowości...., s. 6.

[8] 63/33/0/49 [...]scalenie gruntów wsi Kopiec gminy Sztabin [korespondencja, wykazy właścicieli, protokoły, orzeczenia, opis obszaru, wykaz klas, kwestionariusz szczegółowy]; 1933-1937, hasła indeksu: Kopiec

Kopytkowo leży w pobliżu Jasionowa i historia tej wsi jest bardzo podobna. Już w połowie XVI wieku wspomina się miejsce zwane Kopytów grąd w lustracji województwa podlaskiego. Przed końcem XVI wieku założono tutaj osadę strażników leśnych podległych leśnictwu knyszyńskiemu. Mieszkańcy mieli zapewnioną wolność osobistą, płacili czynsz od 8 włók ziemi, mieli prawo pobierania siana z okolicznych łąk. Obowiązkiem ich było pilnowanie tych okolic przed kłusownikami. Wioska o nazwie Kopytków jest po raz pierwszy wymieniana w 1602 roku.[1]

Położenie wsi wśród bagien nie sprzyjało rozwojowi, ale też chroniło przed wieloma zawieruchami wojennymi szczególnie w połowie XVII wieku oraz na początku XVIII stulecia.

Wioskę Kopytkowo wymieniają źródła z 1676 (We wsi Kopytkowie) oraz 1744 (Kopytkow) roku.[2] Kopytkowo wraz z Jasionowem było dzierżawione przez różnych szlachciców, jednak dzierżawcom nie wolno było przymuszać mieszkańców  do pracy na polach folwarcznych, takie próby w Polkowie skończyły się przed sądem referendarskim przegraną szlachciców.

W końcu XVIII wieku dzierżawcą Kopytkowa i Jasionowa był niejaki Karwowski. Wioska należała ówcześnie do parafii Dolistowo, w ten sposób opisano ją w wizytacji parafialnej z 1784 roku: Kopytkowo bojary- JP Karwowskiego, na wschód letni zimową porą pół mili, letnim czasem trzy ćwierci mili wodą.[3]

 Jasionowo i Kopytkowo na mapie z pierwszej połowy XIX wieku.

Położenie wsi nie sprzyjało rozwojowi, w 1827 roku liczyła zaledwie 8 domów i 43 mieszkańców. W tym czasie była to już własność rządowa.[4] W czasach Królestwa Polskiego Kopytkowo wraz z Jasionowem tworzyły jeden majątek rządowy, dzierżawiony różnym osobom. W 1884 roku notowano tutaj 16 domów i 145 mieszkańców. Wioska należała od 1867 roku do gminy Dębowo, włączono ją do parafii Jaminy.[5] Podobny stan zaludnienia podaje się w 1911 roku, naliczono wtedy 155 mieszkańców.[6]

W czasie I wojny światowej ludności w tej wsi ubyło. W 1921 roku Kopytkowo miało 20 domów i 116 mieszkańców.[7]

W tym samym roku zainaugurowała działalność jednoklasowa szkoła powszechna, istniała przynajmniej do 1932 roku. Liczba uczniów nigdy nie przekroczyła 50. Nauczycielami byli Władysław Serwin (1925) i Mikołaj Serwin (1926-1929).[8] W Kopytkowie w latach 1927-1932 nastąpiły prace komasacyjne.[9]


[1] Nazwy miejscowe.... tom V, s. 135.

[2] Tamże.

[3] Wernerowa W, Rękopiśmienne....., s. 165.

[4] Tabella miast i wsi....., tom I, s. 225.

[5] Słownik Geograficzny....., tom IV, s. 389.

[6] Ryżewski G, Dzieje.... s .115.

[7] Skorowidz miejscowości...., s. 2.

[8] Jemielity W, Szkoły powszechne...., s. 16.

[9] 63/33/0/50 [...]scalenie gruntów wsi Kopytkowo gminy Sztabin [korespondencja, protokoły, opis obszaru, wykazy uczestników, orzeczenia, kwestionariusz szczegółowy, deklaracje i zobowiązania, podania]; 1927-1932 hasła indeksu: Kopytkowo

Lipowo zostało założone w latach pięćdziesiątych XVIII wieku w ramach dawnej Puszczy Jaminy, lokowała ją najpewniej Teodora z Sołtanów, wdowa po Jerzym Stanisławie Sapiesze. W 1760 roku Lipowo liczyło zaledwie nieco ponad 1 włókę ziemi.[1] (1 włóka ok. 17 ha). Mieszkały tu zaledwie 2 rodziny.[2] W następnych latach wioska się nieco rozrosła, ale i tak stanowiła jedną z mniejszych osad w tej okolicy. W 1789 roku notowano zaledwie 8 domów (gospodarstw) i 28 mieszkańców[3].

Od 1815 roku Lipowo włączono do dóbr rządowych Łabno. Następnie po reorganizacji tego majątku, Lipowo należało do dóbr Adamowicze, w 1836 roku było tutaj 3 105 mórg ziemi[4]. Według danych z 1827 roku istniało tu 9 domów z 53 mieszkańcami.[5]

W drugiej połowie XIX wieku miejscowość włączono do gminy Dębowo, w 1884 roku istniało tu 12 domów ze 135 mieszkańcami.[6] W następnych latach z niewiadomych przyczyn stan zaludnienia wsi zmniejszył się, w 1911 roku mieszkały tylko 94 osoby[7].

Co ciekawe, większość wsi w tej okolicy w czasie I wojny światowej zmniejszyło dosyć znacznie liczebność, tutaj nic się nie zmieniło W 1921 roku w Lipowie było 16 domów i nadal 94 mieszkańców. Miejscowość należała do gminy Dębowo.[8]


[1] Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa...., s. 271.

[2] Tamże.

[3] Tamże, s. 111.

[4] Ryżewski G, Dzieje.... s .112.

[5] Tabella miast i wsi...., tom I, s. 169.

[6] Słownik Geograficzny..., tom V, s. 292.

[7] Ryżewski G, Dzieje.... s .115.

[8] Skorowidz..., s. 2.

Na przełomie XVIII i XIX wieku powstała w dobrach krasnoborskich huta szkła. Tego typu przedsięwzięcia potrzebowały dużej ilości drzewa i produktów pochodnych. W lasach należących do dóbr krasnoborskich oraz lasach, do których Chreptowicze uzurpowali sobie prawo, powstało wiele tak zwanych „bud”. Były to siedziby smolarzy, węglarzy, popielarzy, rudników i drwali zajmujących się pozyskiwaniem węgla drzewnego, smoły, potażu lub drewna  i rud żelaza. W końcu XVIII wieku w rozległych lasach między Promiskami i Cisowem powstało bardzo wiele takich bud, początkowo bezimiennych, lecz w miarę przybywania nowych zaczęto je nazywać. Dokładnie pokazuje to mapa z pierwszej połowy XIX wieku, w tym czasie było tu jeszcze pełno lasów, które jednak zaczęły się kurczyć.

Okolice Motułki na mapie z 1839 roku

Na wspomnianej mapie widnieją dwie osady liczące po kilka domów; Motułka Wielka i Motułka Mała. Mieszkańcy zapewne zajmowali się pozyskiwaniem potażu, ponieważ dane z połowy XIX wieku mówią o Motułce Małej z liczbą 6 domów, jej mieszkańców określano jako popielarzy[1]. W tym czasie zapewne Motułka Wielka podupadła i z czasem została tylko jedna Motułka, czyli Motułka Mała. Uprawiano tutaj niewielkie obszary ziemi, w czasie uwłaszczenia wymienia się tylko 10 mórg ziemi i jednego gospodarza.[2]

Słownik Geograficzny z 1885 roku wspomina tylko jedną wieś z 7 domami i 62 mieszkańcami, należała do gminy Sztabin i parafii Krasnybór.[3]

W XX wieku niewiele się tutaj zmieniło. Motułka w 1921 roku miała 7 domów i 4 inne budynki mieszkalne oraz 66 mieszkańców.[4]

Kobyli Kąt (część wsi Motułka)

Kobyli Kąt początkowo był osadą robotników leśnych, pierwsi osadnicy zamieszkali tutaj być może już w XVIII wieku. Pierwszych dokładniejszych danych dostarcza spis miast i wsi z 1827 roku, gdzie wymienia się Kobyli kąt z liczbą 8 domów i 43 mieszkańców.[5] Na mapie z pierwszej połowy XIX wieku odnajduje się miejscowość Kobyli Kont. W połowie XIX wieku większość mieszkańców zajmowała się jeszcze pozyskiwaniem leśnych bogactw, tylko 2 rodziny zajmowały się rolnictwem, właśnie tyle rodzin uwłaszczono tutaj na 107 morgach ziemi[6], czyli powstały tu całkiem spore gospodarstwa. Po upadku dóbr sztabińskich spadło zapotrzebowanie na pracowników leśnych, wioska stała się wyłącznie rolnicza. Według danych z 1882 roku z dawnych 8 domów w tej osadzie pozostały tylko 2, jednak nadal notowano tutaj 40 mieszkańców[7].

Kobyli Kąt w okresie międzywojennym stanowił samodzielną miejscowość (wieś) w 1921 roku liczył on 6 domów i 45 mieszkańców[8].

Chomaszewo (kolonia)

Już w XVI wieku znano uroczysko leśne o nazwie Chomaszów[9], zwane też później Chomaszewo. Rozciągały się tutaj lasy, które były obiektem sporów między Chreptowiczami i Skarbem Państwa. Dla strzeżenia tych lasów Chreptowiczowie wyznaczyli strzelca, czyli strażnika leśnego, zamieszkał tu w XVIII wieku[10]. Chata strażnika leśnego istniała tu przez wiele następnych lat. Notuje ją Tabella miast i wsi (Chomaszewo) liczyła 1 dom i 5 mieszkańców.[11] Zatem była to maleńka osada złożona z 1 domu należąca do dóbr sztabińskich. Tak też było w następnych latach.

W czasie uwłaszczenia ziemi dworskiej w 1864 roku powstało tutaj jedno gospodarstwo na 38 morgach ziemi[12].

Podczas spisu powszechnego z 1921 roku tę miejscowość określano jako wieś, liczyła 1 dom i 3 inne budynki mieszkalne z 23 mieszkańcami. Należała nadal do gminy Sztabin.[13]


[1] Ryżewski G, Dzieje.... ,s. 34.

[2] Słownik Geograficzny..., tom XII, s. 48.

[3] Słownik Geograficzny...., tom VI, s. 750.

[4] Skorowidz miejscowości...., s. 6.

[5] Tabella miast i wsi....., tom I, s. 216.

[6] Słownik Geograficzny...., tom XII, s. 48.

[7] Słownik Geograficzny....., tom IV, s. 215.

[8] Skorowidz miejscowości...., s. 6.

[9] Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa...., s. 156.

[10] Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa...., s. 244.

[11] Tabella...., tom I, s. 67.

[12] Słownik Geograficzny....., t. XII, s. 48.

[13] Skorowidz miejscowości....., s. 6.

Pierwotnie w miejscu wsi istniał ostęp leśny zwany Ostrów należący do królewskiej Puszczy Perstuńskiej. Ten ostęp leśny w 1602 roku został nadany przez króla Zygmunta III na rzecz mieszczan z Lipska. Od tej pory okolice wsi stały się własnością mieszczan lipskich, lasy wycięto na pola, mieszczanie posiadali tutaj różne zabudowania gospodarcze. Znajdowały się tutaj pola zwane: Podjasienie, Wierzchowina, Podłucze. Tak było przez następne wieki. W 1820 roku mieszczanie lipscy posiadali 219 mórg lasów, pól i łąk w tej okolicy[1].

Po 1820 roku powstała osada zwana początkowo Przemieście Ostrowie, było to coś w rodzaju kolonii miasta Lipska. Osadę taką dokładnie widać na ówczesnych mapach.

Ostrowie na mapie z 1839 roku

Zatem Ostrowie nie ma wspólnej historii z innymi miejscowościami tej gminy, nawet z leżącą w pobliżu Jastrzębną, w 1867 roku włączono go do gminy Petropawłowsk (później Lipsk)[2].

Niestety brak dokładniejszych danych ze Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego. W okresie międzywojennym ta wioska była już całkiem dużym osiedlem. Mapy z tego okresu informują o liczbie prawie 50 domów.


[1] Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa....., s. 151.

[2] Słownik Geograficzny....., tom VIII, s. 26.

Podcisówek należy do najmłodszych wsi na terenie gminy Sztabin. Już na mapach z pierwszej połowy XIX wieku można zauważyć jakieś zabudowania mieszkalne czy gospodarcze na obszarze tej miejscowości, jednak jej powstanie wiązało się dopiero z czasami pouwłaszczeniowymi. Podcisówek wymienia po raz pierwszy Słownik Geograficzny z 1892 roku opisując gminę Sztabin.[1] Jej powstanie wiązało się ze sprzedażą i parcelacją gruntów folwarku Cisów przeprowadzanej w drugiej połowie XIX wieku.

Przed I wojną światową rozpoczęto formalną parcelację folwarku Cisów, wiele gruntów folwarcznych kupili właśnie mieszkańcy tej wsi.[2] Jednak nie cały folwark został rozparcelowany i w 1919 roku część dzierżawiono, głównie przez mieszkańców Podcisówka.[3]

Podcisówek w 1921 roku liczył 26 domów i 144 mieszkańców, w tym 2 prawosławnych.[4]

W 1938 roku przeprowadzono rejestr pomiarowy gruntów ornych.[5]


[1] Słownik Geograficzny...., tom XII, s. 48.

[2] Ryżewski G, Dzieje..., s. 215.

[3] Tamże, s. 216.

[4] Skorowidz miejscowości...., s. 7.

[5] 63/536/0/77 Rejestr pomiarowy wieś Podcisówek gmina Sztabin [...] Rodzaj pracy -scalenie gruntów.; 1938-1938, hasła indeksu: Podcisówek

Już w połowie XVI wieku notowano miejsce zwane Polikow, było to skupisko lasów położone pośród rozległych bagien[1]. Ten teren należał do starostwa augustowskiego w ramach województwa podlaskiego. Większość obecnych terenów gminy należało do województwa trockiego w Wielkim Księstwie, inaczej było z ziemią za Nettą położoną na Podlasiu i włączoną w 1569 roku do Królestwa Polskiego.

Osadnictwo prowadzili starostowie augustowscy. W dniu 23 czerwca 1582 roku starosta Marek Dulski pozwolił Markowi Konozie i jego żonie „wyrobić” grunty na pola na grądzie zwanym Polików. Mieli oni prawo mieszkać tam dożywotnio płacąc czynsz. W 1585 roku królowa Anna potwierdziła decyzję starosty augustowskiego. W dwa lata później Dulski szczegółowo opisał obszar nadania, które w sumie liczyło 5 włók ziemi[2].

Ziemia na grądzie Polików należała odtąd na prawach wieczystej dzierżawy do rodziny Konozów. Rodzina ta postarała się o zatwierdzenie przywilejów u króla Jana Kazimierza. W 1661 roku król określił ich obowiązki na płacenie czynszu, doglądanie łąk i lasów królewskich, byli zwolnieni od pańszczyzny[3].

Położenie wsi Polkowo nie było zbyt korzystne, ale też uratowało ją przed wieloma nieszczęściami. W połowie XVII wieku oraz na początku XVIII wieku w Rzeczpospolitej trwała wojna. Wiele wsi zostało doszczętnie złupionych. Dość powiedzieć, że w 1664 roku w okolicach Augustowa było 651 mórg ziemi ornej, lecz tylko 15,5 włóki było obsiewanych. Wyludniły się całe rejony, w mieście Augustowie notowano zaledwie 141 osób, na przedmieściach 69 (rok 1662)[4]. Straty były ogromne, jednak nie w Polkowie, po prostu żadne wojska nie dotarły w te strony. Podobnie było w czasie wojen z początków XVIII wieku. Okoliczne wsie były zupełnie opustoszałe, w Polkowie było zupełnie inaczej[5].

W 1664 roku notowano tutaj 5 rodzin, w 1689 roku już 6 rodzin. W XVIII wieku wioska składała się z kilkunastu gospodarzy, zatem zaczęło się robić ciasno w owych 5 włókach. Przyczyną wzrostu liczby ludności był brak pańszczyzny i niewielki czynsz[6]. Spowodowało to wchodzenie mieszkańców wsi na grunty okolicznych dzierżaw królewskich (Polkowianie, w liczbie coraz pomnożonej ludniący się przekroczyli granice nadania i wykrzewiając grunta zajęli Czarny Grąd i grąd Chrościewina). Te fakty oraz próby zmuszenia mieszkańców wsi do płacenia większych czynszów i do robocizny przez dzierżawców królewskich spowodowały liczne konflikty opisane w Księgach Referendarii Koronnej, czyli sądów dla poddanych królewskich. W 1777 roku wdowa po dzierżawcy tajeńskim Andrzeju Karwowskim próbowała zmusić mieszkańców wsi do prac na rzecz folwarków. Doszło do rękoczynów, wychłostano na rozkaz dzierżawczyni Fabiana Wierciocha-Sienkiewicza oraz więziono w okrutny sposób Wawrzyńca Odoja-Czerwińskiego. Wobec tego mieszkańcy wsi złożyli protest w sądzie referendarskim. Byli to: Mateusz i Marianna z Kawałaków Konozowie, Wawrzyniec z Konstancją z Pomianów Odojowie Czerwińscy, Fabian i Katarzyna Wierciochowie-Sienkiewiczowie, Maciej i Agnieszka Skiłądziowie, Adama i Józef Wierciochowie, Jana i Marianna z Milewskich Omanowscy, Antoni Krukowski, Franciszek Litwinik, Benedykt Chata i inni. Postanowiono o przybyciu na miejsce komisji sędziowskiej. Sprawa ciągnęła się do 1781 roku i obfitowała w różne incydenty. Ludzie dzierżawczyni pobili w międzyczasie mieszkańców wsi Mitrosa, Sokołowskiego i Gudela. Pani Karwowska składała pozwy przeciw mieszkańcom wsi o różne szkody, domagała się nowej komisji. Sprawa zakończyła się wyrokiem sądu w dniu 26 maja 1781 roku, który zniósł wszelkie obowiązki mieszkańców wsi, oprócz obowiązku pilnowania lasów i łąk oraz płacenia czynszu w wysokości 200 zł rocznie (poprzednio było 40 zł)[7].

W opisanych wyżej wydarzeniach podawano nazwiska mieszkańców wsi. Zapewne wielu z nich wywodziło się z drobnej, zubożałej szlachty, świadczą o tym takie nazwiska jak Sienkiewicz, Milewski, Krukowski, Czerwiński. Przyciągała ich tutaj wolność osobista, nie musieli oni odrabiać uciążliwej pańszczyzny, płacili tylko czynsz. Wioska posiadała własny samorząd, wybierała spośród siebie wójta[8], który przewodził sądowej ławie wiejskiej.

Od 1795 roku Polkowo stało się wsią rządową kolejnych rządów w Polsce i zrównano ją w prawach i obowiązkach z innymi wsiami rządowymi. Zapewne rozszerzono granice wsi poza 5 włók, ponieważ w 1827 roku notowano tutaj 29 domów i 170 mieszkańców[9].

W następnych latach wioska nadal się rozwijała. Opis z końca XIX wieku informuje: Polkowo- wieś nad rzeką Nettą, o 2 wiorsty od jej ujścia do Biebrzy, powiat augustowski, gmina Dębowo, parafia Jaminy. Stanowi ona jedną z niewielu małych suchych wysp, wynurzających się z rozległych błot po brzegach Biebrzy i Netty. Odległość 28 wiorst od Augustowa, ma 37 domów, 361 mieszkańców (....)[10]. W 1911 roku stan ludności osiągnął liczbę 403 osób[11]. Poprzednie wojny nie wyrządziły tej wsi wielkich zniszczeń, jednak w czasie I wojny światowej było już inaczej. Świadczą o tym wykazy liczby ludności. Spis powszechny z 1921 roku informuje o 42 domach i 258 mieszkańcach wsi[12]. Oznacza to ubytek ludności o 150 osób w ciągu kilku lat.

Od 1921 roku notowano we wsi jednoklasową szkołę powszechną z liczbą 66 uczniów. W następnych latach liczba uczniów zaczęła spadać (w 1930 tylko 36). Grono nauczycielskie tworzyli: Eugeniusz Rajchel (1925), Maria Gryziecka (1926-1928) i Jan Tadeusz Krzysztof[13].

Okolice Polkowa na mapie wojskowej z 1930 roku (skala 1: 100 000)


[1] Wiśniewski J, Dzieje....., ryc. 10.

[2] Tamże, s. 147.

[3] Tamże.

[4] Wiśniewski J, Dzieje osadnictwa powiatu augustowskiego....., s. 167-169.

[5] Wiśniewski J, Dzieje... ,s. 211.

[6] Tamże, s. 148.

[7] Ryżewski G, Dzieje...., s. 105.

[8] Tamże.

[9] Słownik Geograficzny...., tom VIII, s. 598.

[10] Tamże.

[11] Ryżewski G, Dzieje.... s .115.

[12] Skorowidz miejscowości...., s. 2.

[13] Jemielity W, Szkoły powszechne...., s. 16.